Četvrti februar obilježava se širom svijeta kao Svjetski dan borbe protiv raka. Inicijativu za obilježavanje pokrenula je 2000. godine Međunarodna unija za kontrolu raka s ciljem podizanja svijesti, bolje informisanosti i podsticanja brojnih aktivnosti iz područja kontrole raka širom svijeta. Ove godine kampanja je pod sloganom „United by Unique“ (2025-2027) i označava promjenu u pristupu koji stavlja ljude u centar brige o raku.
Rak je jedan od vodećih uzroka smrti u svijetu, ali zahvaljujući medicinskom napretku, mogućnosti liječenja su sve bolje, a šanse za izlječenje veće, posebno ako se bolest otkrije na vrijeme. Nајčеšći slučајеvi rаkа kоd muškаrаcа je rаk plućа a kоd žеnа rаk dојkе.
Kakva je trenutno statistika oboljevanja od karcinoma u svijetu i kod nas, kako izgleda put pacijenta od dijagnoze do terapije, koji su načešći tipovi raka, zašto je rak pluća vodeći po broju smrtnosti u svijetu, koje su dostupne terapije u bijeljinskoj bolnici i šta svako od nas može da učini kako bi smanjio rizik od ove bolesti odgovaraju šef Odsijeka za onkologiju specijalista interne medicine i supspecijalista onkologije dr Biljana Marjanović, specijalista pulmologije i supspecijalista medicinske onkologije dr Slavica Vikić i načelnik Odjeljenja za hirurgiju prim. dr Slobodan Lovrić.
DR BILjANA MARJANOVIĆ
Koliko se često u Vašoj praksi susrećete s pacijentima kod kojih je rak otkriven u kasnoj fazi i koliko to otežava liječenje?
Ja sam dugo u onkologiji i primjećujem da se taj odnos prema bolesti mijenja kod našeg stanovništva. Vjerovatno je to posljedica stalnih edukacija, kao što je i ovaj naš razgovor. Zatim, organizovanje preventivnih pregleda, kao što naša ustanova koja stalno održava neke preventivne preglede, kao što je oktobar – mjesec borbe protiv karcinoma dojke, gdje održavamo ultrazvučne i mamografske preglede, potom preventivni pregledi grlića materice (Papa testovi), stalno se održavaju stručna predavanja itd. Analizirala sam broj oboljelih u lokalno uznapredovaloj bolesti ili metastatske bolesti koji se sigurno, ali lagano smanjuje zbog podizanja svijesti stanovništva o bitnosti tog problema i potrebe da se obrati pažnja na mjere koje svaki pojedinac može sam za sebe preduzeti da se karcionom otkrije u što ranijoj fazi i da ne zanemaruje prve simptome koji se javljaju, već da ih shvati ozbiljno i obrati se na prvi pregled.
Koji su najčešći tipovi raka s kojima se susrećete kod pacijenata koji se javljaju u našu ustanovu?
Najčešće su lokalizacije sa kojima se mi srećemo su različite kod muškaraca i kod žena. Kod osoba muškog pola najčešće su to pluća, zatim debelo crijevo, prostata, mokraćna bešika i želudac. Kod žena je najčešći rak dojke, karcinom debelog crijeva, pluća, karcinom grlića materice, a takođe i tijele materice.
DR SLAVICA VIKIĆ
Karcinom pluća ili bronha predstavlja malignu neoplazmu respiratornog epitela bronhiola, alveola, odnosno, bronha. Karcinom pluća predstavlja svjetski zdravstveni problem iz razloga što godišnji broj oboljelih od raka pluća je oko 2.000 000 miliona, a u toku godine sa smrtnim ishodom bude oko 1.800.000 stanovnika oboljelih od karcinoma pluća. Razlog za tako veliku smrtnost karcionoma pluća predstavlja to što se sam karcionom otkriva u uznapredovalom stadijumu. Više od 2/3 pacijenata se javljaju kad je već bolest poodmakla. Razlog tome jeste što je bolest u početnim stadijumima asimptomatska.
Šta su uzroci nastanka karcinoma pluća?
Etiologa, kao i kod drugih malignih bolesti, nije razjašnjena. S tim u vezi, možemo pričati o činiocima koji doprinose nastanku karcinoma pluća, a to je na prvom mjestu konzumacija duvana i duvanskih preparata, da li preko cigareta, elektronskih cigareta, nargila ..U suštini, većina oboljelih od karcinoma pluća su konzumenti cigareta. Tako recimo, mikrocelularni tip karcinoma pluća u 98% slučajeva se javlja kod osoba koji su pušači sadašnji ili bivši. Takođe, karcinom pluća se javlja kod osoba koji su pasivni pušači. Kod pasivnih pušača su češće žene zastupljene, jedan i po puta više nego muškarci zbog veće osjetljivosti sluznice. Osim cigareta, značajnu ulogu igra i aerozagađenje, tačnije izduvni plinovi iz automobila, fabrika, termoelektrana zbog velikog broja kancerogenih supstanci koje kada udišemo mogu da dovedu do promjene sluznice bronha koja kasnije maligno alteriše.
Koji su simptomi karcinoma pluća?
Vrlo često prvi simptom može da bude udaljena bolest, odnosno da je već dao metastazu. Može se desiti da neki naši pacijenti nam dođu bez ijednog respiratornog simptoma, a da su prisutni simptomi od strane centralnog nervnog sistema, tačnije, mučnina, povraćanje, gubitak svijesti, epileptični napad i kao takvi se prvo jave neurolozima. Nakon urađene dijagnostike, potvde se metastaze i onda se kreće u dalju obradu i obično to i bivaju pluća kao osnovni uzročnik. Što se tiče simptoma od strane respiratornog sistema, najčešći je to kašalj koji može da traje duži ili kraći vremenski period. Pušači će vrlo često reći da je taj kašalj promijenio karakter u odnosu na prethodne mjesece (sada je produktivan, a bio je suv ili obrnuto, prisutan je i danju i noću, a prethodno je bio samo jutarnji). Ponekad se pacijenti jave sa prvim simptomom iskašljavanja krvi, bez prethodnih tegoba i kašlja. Javlja se i pojava opštih simptoma, slabost, malaksalost, gubitak na tjelesnoj težini, zaduha, loše tolerisanje fiziče aktivnosti ili napora. Može se javiti bol u koštano – zglobnom sistemu, bol u prsima.
DR BILjANA MARJANOVIĆ
Kako izgleda proces liječenja pacijenta oboljelog od raka – od dijagnoze do terapije? Koje terapije su dostupne pacijentima u bijeljinskoj bolnici? Koliko se u prosjeku čeka na onkološki pregled?
Prvi signal je svakako od samog pacijenta. Bolest može biti otkrivena nekim preventivnim pregledom ili pacijent sam primjeti neki simptom koji je vrlo važno da ne zanemari. Tako da, ukoliko ima produžen kašalj, promuklost, treba biti upućen pulmologu. Ukoliko je to gubitak tjelesne težine, anemijski sindrom, tu tražimo dodatne dijagnostike, taj pacijent će doći do gastroenterološke obrade, kod gastroenterologa ili hirurga. Ukoliko je kod žena pojava menstrualnog krvarenja u menopauzi ili kontaktnog krvarenja i nakon menstrualnog ciklusa, obavezan je pregled ginekologa. Znači, kada se primjeti prvi simptom, pacijent se javlja ljekaru i on ga upućuje na dodatnu dijagnostiku. Obično se uradi rengenska snimka pluća, UZ abdomena, pregled u zavisnosti od simptoma koji je otkriven, i takav pacijent se upućuje na biopsiju uočene promjene i njenu PH verifikaciju. Istovremeno je potrebno uraditi dodatne dijagnostičke procedure da bi se odredio tačan stadijum u kojem je bolest otkrivena, odnosno da bi se uradila metastatska obrada kako bi znali da li se radi o lokalnoj bolesti ili metastatskoj bolesti. Tako obrađen pacijent i sa PH verifikovanom bolešću upućuje se na naš onkološki konzilijum.
Onkološki konzilijum
To je multidisciplinarni pristup liječenju malignog oboljenja. To je neophodan pristup i jedino tako je ispravno, da u jednom timu koji sadrži i urologa i hirurga i onkologa i radijacijskog onkologa, donese se pravilna odluka o daljim smjernicama liječenja takvog pacijenta. Najvažnije nam je da se bolest otkrije u ranoj fazi dok još imamo lokalizovanu bolest, gdje radikalna hirurgija može da završi potpuni posao i da imamo izliječenog pacijenta. Ukoliko dobijemo pacijenta sa lokalno uznapredovalom bolešću, onda takav pacijent prije radikalnog operativnog liječenja, ide na tzv. neadjuvantnu terapiju čiji je cilj da se bolest smanji da bi se mogao radikalno hirurški rješavati. Ukoliko imamo metastatsku bolest onda tu dolazi u obzir palijativna radioterapija zavisi od lokalizacije metastaza, hemoterapija, biološka terapija, imunoterapija i to zavisi od drugih parametara samog tumora ili palijativna hirurgija koja nije radikalna već ima za cilj pomoći pacijentu. Tako funkcioniše i u našoj ustanovi. Naša bolnica ima dva onkologa trenutno. Dostupni su pacijentima svakodnevno. Dr Biljana Marjanović i dr Sanda Mijatović, a dr Zdravka Golijanin dolazi jednom sedmično i na taj način nemamo liste čekanja. Ako je već pitanje koliko se čeka na pregled onkologa, znači pacijent kod koga je dijagnostikovana bolest ne čeka uopšte. Znači on direktno bez naručivanja sa uputnicom za onkološki konzilijum bude primljen isti dan kada dođe. Najkasnije za 14 dana biće prikazan onkološkom konzilijumu i imaće smjernice za dalje liječenje. Ukoliko mu je potrebna radioterapija na koju, takođe, ne čeka, da li je radikalno hirurško liječenje ili hemoterapija na koju se takođe ne čeka. Naravno može doći do manjih čekanja kod pacijenta koji se rutinski kontrolišu nakon završenog liječenja, a koji kod nas dolaze 5, 6, 7, 10 godina. Uglavnom, čekanja, za prvi pregled za prikaz onkološkom konzilijumu, sigurno nema. I uvijek ponavljam istu rečenicu godinama – Ukoliko imate nalaz koji vam je sumnjiv ili vidite da nije u redu, znači bićete uvijek primljeni prvi dan. Takođe, kad je u pitanju terapija bola, znači uvođenje morfijumskih preparata ili drugih preparata kod pacijenta koji imaju bolove, dovoljno je da se pojave na našoj Poliklinici i da se obrate sestri Jadranki ili sestri Milkici koja radi u onkološkoj ambulanti, to bude riješeno isti dan.
PRIM. DR SLOBODAN LOVRIĆ
Iza svakog podatka o izvedenoj hirurškoj ili endoskopskoj intervenciji stoji pacijent, dijagnoza i borba koja zahtijeva ozbiljan, odgovoran i multidisciplinaran pristup. Upravo iz tog razloga, statistički podaci bijeljinske Bolnice imaju značaj u razumijevanju razmjera i težine karcinoma sa kojima se suočavamo. Prim. dr Slobodan Lovrić ističe da je na Odjeljenju za hirurške grane, i tokom 2024. i 2025. godine zabilježen veliki broj operativno zbrinutih onkoloških pacijenata, što jasno govori o opterećenju koje maligne bolesti predstavljaju za zdravstveni sistem, ali i o kapacitetu ustanove da odgovori na te izazove.
Tokom 2024. godine izvedeno je ukupno 337 operacija karcinoma. Najzastupljeniji su bili tumori kolona (100), zatim urološki tumori (79) i karcinomi pluća (69). Značajan udio činili su i tumori dojke (44), želuca (20), štitne žlijezde (21), dok su operacije tumora jetre (4) bile rjeđe, ali hirurški izuzetno zahtjevne. U 2025. godini ukupan broj operacija malignih bolesti porastao je na 348. I dalje dominiraju tumori debelog crijeva (107), ali je primjetan značajan porast broja operacija u oblasti urologije (106). Broj operacija karcinoma dojke takođe je u porastu (51), kao i operacije štitne žlijezde (30) i jetre (9). S druge strane, zabilježen je pad broja operisanih tumora pluća (37) i želuca (8), što može ukazivati na promjene u obrascima dijagnostike, stadijumu bolesti u trenutku otkrivanja ili terapijskom pristupu. Ovi podaci potvrđuju da su karcinomi kolona, urološkog sistema, dojke i pluća i dalje među najčešćim malignitetima koji zahtijevaju hirurško liječenje u našoj ustanovi. Upravo zato naglasak na prevenciji i ranoj dijagnostici od ključnog je značaja. Posebno mjesto u savremenoj prevenciji zauzima endoskopska dijagnostika, koja se danas smatra zlatnim standardom u otkrivanju brojnih malignih i premalignih stanja. Kolonoskopija omogućava otkrivanje i uklanjanje polipa debelog crijeva prije nego što prerastu u karcinom, dok gastroskopija i druge endoskopske procedure doprinose ranom otkrivanju tumora želuca i jednjaka. ERCP i druge napredne endoskopske metode imaju važnu ulogu u dijagnostici i palijativnom zbrinjavanju tumora hepatobilijarnog sistema i pankreasa. Rano otkriven tumor u velikom broju slučajeva znači manji operativni zahvat, kraći oporavak i znatno bolju prognozu.
Rak nije uvijek moguće spriječiti, ali ga je često moguće otkriti na vrijeme i uspješno liječiti, poruka je prim. dr Lovrića. Redovni preventivni pregledi, odaziv na skrining programe i pravovremeno javljanje ljekaru pri pojavi simptoma mogu spasiti život.
Ne postoje konkretne mjere koje mogu da spriječe nastanak karcinoma ali postoji niz mjera koje mogu tu mogućnost da svedu na minimum. Svaki pacijent mora da ima svijest o tome da svako može da oboli od malignog oboljenja, da dobro osluškuje sam sebe i da ne zanemaruje simptome već da se tada javi se na ljekarski pregled. Koliko je moguće da se izbjegavaju štetne navike koje mogu pospješiti nastanak malignog oboljenja. Iskustvo i rezultati Odjeljenja za hirurške grane JZU Bolnica „Sveti Vračevi” potvrđuju da se stručnim radom, timskim pristupom i ulaganjem u dijagnostiku i liječenje može napraviti značajan iskorak u borbi protiv malignih bolesti. Projekcije ukazuju da će do 2050. godine broj novooboljelih od raka porasti za 77%, što dodatno naglašava potrebu za sistemskim pristupom prevenciji, ranom otkrivanju i liječenju. U 2022. godini u svijetu je registrovano oko 20 miliona novih slučajeva raka i 9,7 miliona smrtnih ishoda. Procjene ukazuju da tokom života jedna od pet osoba oboli od raka, dok jedan od devet muškaraca i jedna od dvanaest žena umru od neke maligne bolesti. Kada govorimo o statistici, možda je značajan podatak iz 2022. godine da je u toku te godine oboljelo oko 20 miliona ljudi od malignih oboljenja, od čega je oko 9,7 miliona imalo i smrtni ishod. Kada je u pitanju Republika Srpska, od 2017. godine postoji Registar za rak, a prema podacima Instituta za javno zdravstvo u Republici Srpskoj otprilike na godišnjem nivou oko 6.000 ljudi oboli od karcinoma, od čega oko 2.700 bude sa smrtnim ishodom. Što znači da u Republici Srpkoj svakog dana umre oko sedam ljudi koji su bolovali od maligne bolesti.
(bndan.com)